IS / IS NOT MATRIX - khoanh vùng vấn đề bằng phép loại trừ

Định nghĩa

Bảng đối chiếu nhanh "Là" và "Không phải" (Where/What/When...) để khoanh phạm vi vấn đề thật sắc nét.

Mục đích

Khoanh vùng vấn đề thật sắc nét bằng cách loại trừ có hệ thống các khả năng không liên quan.

Ứng dụng

Dùng ngay sau Problem Statement, trước khi vẽ Fishbone, để tránh brainstorm nguyên nhân lan man.

Ví dụ thực tế (mô phỏng đào tạo)

Lỗi hở keo LÀ tập trung ở mũi & hông giày (81,5%) - KHÔNG PHẢI ở đế giữa/gót giày. LÀ ở cả 2 chuyền - KHÔNG PHẢI riêng 1 chuyền. Vài dòng, loại bỏ ngay nhiều giả thuyết sai.

Tư duy loại trừ thay vì đoán mò

Is / Is Not Matrix (bắt nguồn từ phương pháp phân tích vấn đề của Kepner-Tregoe) giúp khoanh vùng vấn đề bằng cách so sánh nơi vấn đề xảy ra với nơi lẽ ra có thể xảy ra nhưng không xảy ra. Chính sự khác biệt giữa "IS" và "IS NOT" chỉ ra hướng tìm nguyên nhân - nhanh hơn nhiều so với việc liệt kê mọi nguyên nhân có thể.

Bốn khía cạnh cần hỏi

• What (cái gì): sản phẩm, loại lỗi nào bị ảnh hưởng - và loại nào không?
• Where (ở đâu): chuyền, máy, vị trí trên sản phẩm nào có lỗi - và ở đâu thì không?
• When (khi nào): bắt đầu từ lúc nào, ca nào, thời điểm nào trong ca - và khi nào thì không?
• Extent (mức độ): bao nhiêu sản phẩm, xu hướng tăng hay ổn định - so với mức nào là bình thường?

Cách thực hiện

• Viết vấn đề ở dòng đầu, càng cụ thể càng tốt.
• Với mỗi khía cạnh, điền cột IS bằng dữ liệu thực tế.
• Điền cột IS NOT: nơi, lúc, sản phẩm tương tự nhưng không có vấn đề.
• Ở cột thứ ba, ghi điểm khác biệt giữa IS và IS NOT, và những thay đổi đã xảy ra quanh thời điểm bắt đầu.
• Từ các điểm khác biệt, đặt giả thuyết nguyên nhân và kiểm chứng bằng dữ liệu.

Ví dụ minh hoạ

Lỗi hở keo mũi giày:

• IS: mũi giày, chuyền 2, ca đêm, từ tuần 34.
• IS NOT: gót và hông giày; chuyền 5 cùng mã hàng; ca ngày; trước tuần 34.
• Khác biệt: ca đêm nhiệt độ xưởng thấp hơn 5-6°C; từ tuần 34 chuyền 2 bắt đầu dùng lô keo mới.
• Giả thuyết cần kiểm chứng: nhiệt độ hoạt hoá keo không đạt ở ca đêm với lô keo mới.

Những lỗi thường gặp

• Điền cột IS NOT bằng "không có" thay vì chỉ ra đối tượng so sánh cụ thể.
• Dùng cảm nhận thay cho dữ liệu.
• Nhảy ngay sang giải pháp khi vừa thấy một điểm khác biệt.

Mẹo từ chuyên gia WISE Academy

• Đi Gemba khi điền bảng: quan sát chuyền có lỗi và chuyền không lỗi cùng lúc.
• Nguyên nhân thật phải giải thích được cả cột IS lẫn cột IS NOT. Nếu một giả thuyết không giải thích được vì sao chuyền 5 không bị lỗi, hãy loại nó.

Liên kết trong DMAIC

Dùng ở Define để viết Problem Statement chính xác, và ở Analyze để thu hẹp danh sách nguyên nhân tiềm năng trước khi kiểm định bằng dữ liệu. Công cụ liên quan: Pareto, Fishbone, 5 Why, kiểm định giả thuyết.